سمینار و تحقیق کامل ورد word - بررسی عرف در فقه و حقوق اسلامى

تحقیق کامل بررسی عرف در فقه و حقوق اسلامى

تحقیق حقوق-43 صفحه

((فایل docx و قابل ویرایش می باشد.))

بعد از پرداخت به راحتی همان لحظه می توانید آن را دانلود کنید.

تحقیق حقوق- بررسی عرف در فقه و حقوق اسلامى 

چکیده :

عرف، پدیده‏اى نیست كه با پیدایش اسلام كشف شده باشد، بلكه همان روش و سلوك مستمر میان مردم است كه فقه و حقوق اسلام، در برخى موارد مُهر تأیید بر آن زده و بعضى را هم مردود دانسته است. با وجود این، از اسناد اصلى و كاربردى براى كشف مفاهیم و معانى، تلقّى مى‏شود.

عرف از ابزارهایى است كه مجتهد براى استنباط حكم شرعى استفاده مى‏كند. نیز از پدیده‏هاى بحث‏برانگیز و متغیر فقه و حقوق شیعه و اهل سنت است كه باعث تحول و دگرگونى در برخى موضوعات احكام و قوانین جامعه مى‏شود. از این‏رو، فقیه براى به دست آوردن حكم یك پدیده عرفى، باید مسائل و شرایط مستحدث اجتماع را مورد دقت قرار دهد تا پویایى فقه شیعه محفوظ بماند.

این مقاله با روش كتابخانه‏اى و مراجعه به كتب فقهى و حقوقى توانسته است مباحث مهم عرف را تجزیه و تحلیل كند و ضرورت‏هاى آن را بازگو نماید. در نهایت نیز یافته است كه در بعضى موارد عرف با سیره و عادت اشتباه گرفته مى‏شود، اجتماع و عرف در هنگام افتاء كمتر مورد توجه قرار مى‏گیرد. برخى مصادیق عرفى باید توسط مراجع بیان شوند تا مكلف سرگردان نماند. عرف ابزار و از ادلّه استنباط است نه منبع استنباط.

 

فهرست مطالب :

چكیده    

مقدّمه    

عرف و آمیختن آن با عادت و سیره

تعریف عرف       

تعریف عادت       

رابطه عرف و عادت

آمیختن عرف و سیره عقلا

نقش عرف در استنباط احكام

نقش عرف در تشخیص موضوع یا مصداق       

نقش عرف در تغییر موضوع یا حكم   

جایگاه عرف در شرع         

جایگاه عرف در بین ادلّه      

بررسى اعتبار عرف‏هاى مستحدث 

عرف‏هاى مستحدث 

حجّیت عرف‏هاى مستحدث   

لحاظ عرف در فتوا

لزوم توجه به حوزه اجتماعى و عرف  

وجود تحیّر و پیچیدگى در عرف        

تحیّر ناشى از عرف           

نقد و بررسى

تحیّر ناشى از ابهام و اختلاف در الفاظ 

تحیّر ناشى از احاله مجتهد

نتیجه ‏گیرى

منابع     

 

منابع

نهج‏البلاغه، ترجمه محمد دشتى، قم، وجدانى، 1381.

ابراهیم بن نجیم، زین‏العابدین، الاشباه و النظائر على مذهب ابى‏حنیفه النعمان، تحقیق عبدالعزیز محمدالوكیل، بى‏جا، مؤسسة الحلبى و شركاء، 1387ق.

ابن‏فارس، احمد، معجم مقاییس‏اللغة، تحقیق عبدالسلام محمدهارون، قم، مكتب الاكلام‏الاسلامى، 1404ق.

ابن‏منظور، لسان‏العرب، قم، ادب‏الحوزه، 1405ق.

افندى، سید محمدامین، مجموعة رسائل ابن‏عابدین، بى‏نا، بى‏جا، 1237ق.

انصارى، مرتضى، كتاب المكاسب، چ چهارم، دارالحكمة، 1370.

فرائدالاصول، چ دوم، قم، مجمع الفكرالاسلامى، 1422ق.

ایروانى غروى، میرزاعلى، حاشیه المكاسب، چ دوم، تهران، مطبعه رشدیه، 1379.

بحرالعلوم، محمد، الاجتهاد اصوله و احكامه، تهران، دارالزهرا، 1397ق.

بهبهانى، وحید، الفوائدالحائریه، قم،مجمع‏الفكرالاسلامى، 1415ق.

جبار گلباغى ماسوله، سیدعلى، درآمدى بر عرف، قم، دفتر تبلیغات اسلامى، 1378.

جبرالالفى، محمد، «العرف ـ بحث فقهى مقارن»، مجمع الفقه‏الاسلامى، دور پنجم، عدد پنجم، جزء چهارم، 1409ق، ص 3234ـ3285.

جزایرى، محمدجعفر، منتهى‏الدرایه فى توضیح‏الكفایه، چ دوم، قم، بى‏نا، 1412ق.

جعفرى لنگرودى، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژى حقوق، تهران، گنج دانش، 1378.

دانشنامه حقوقى، چ دوم، تهران، امیركبیر، 1356.

جعیط، كمال‏الدین، «العرف»، مجمع الفقه‏الاسلامى، دور پنجم، عدد پنجم، جزء چهارم، 1409ق، ص 2968ـ3015.

جناتى، محمدابراهیم، منابع اجتهاد (از دیدگاه مذاهب اسلامى)، تهران، كیهان، 1370.

جوادى آملى، عبداللّه، درس خارج فقه، 5 خرداد 1389.

حرّ عاملى، محمدبن حسن، وسائل‏الشیعه، تحقیق محمد راضى، بیروت، دارالاحیاء التراث‏العربى، بى‏تا.

حسینى، سیدمجتبى، رساله دانشجویى، بى‏جا، معارف، 1384.

حكیم، سیدمحسن، مستمسك العروه‏الوثقى، قم، اسماعیلیان، 1411ق.

حكیمى، محمدرضا، «اهداف دین و احكام دین»، نقد ونظر، ش 1، زمستان 1373، ص 120ـ165.

خامنه‏اى، سیدعلى، اجوبه الاستفتاءات، قم، دفتر معظم‏له، 1424ق.

خرازى، سیدمحسن، «پژوهشى پیرامون عرف»، مشكوه، ش 21، زمستان 1367، ص 28ـ93.

خراسانى، محمدكاظم، كفایه‏الاصول، قم، مؤسسة آل‏البیت، 1409ق.

خوئى، سیدابوالقاسم، معجم رجال‏الحدیث و تفصیل طبقات الرواه، چ پنجم، بى‏جا، مركز نشر آثار شیعه، 1372.

خوانسارى، سیداحمد، جامع‏المدارك، تعلیق على‏اكبر غفارى، چ دوم، قم، اسماعیلیان، 1405ق.

دائره‏المعارف شیعه، چ ششم، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1997م.

راغب اصفهانى، المفردات فى غریب‏القرآن، ط. الثانیه، قم، نشر الكتاب، 1404ق.

زبیدى، محمدمرتضى، تاج‏العروس من جواهرالقاموس، تحقیق عبدالستار احمد فراح، بیروت، دارالهدایه، 1385ق.

ـ ساكت، محمدحسین، دیباچه‏اى بر دانش حقوق، تهران، نخست، 1371.

سبحانى، جعفر، درس خارج اصول، 24/8/1388.

الموجز فى اصول‏الفقه، چ هشتم، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، 1381.

سبزوارى، عبدالاعلى، تهذیب‏الاصول، بیروت، الدارالاسلامیه، 1406ق.

سیورى، مقدادبن عبداللّه (فاضل مقداد)، كنزالعرفان، ترجمه عبدالرحیم عقیقى بخشایشى، قم، نوید اسلام، 1384.

صافى گلپایگانى، لطف‏اللّه، جامع‏الاحكام، قم، حضرت معصومه علیهاالسلام، 1417ق.ـ

 صدر، سید محمدباقر، دروس فى علم‏الاصول، بى‏جا، مؤسسة النشرالاسلامى، 1412ق.

المعالم الجدیده‏للاصول، بیروت، مطبعة النعمان، 1358ق.

طباطبائى حكیم، محمدتقى، الاصول‏العامة للفقه‏المقارن، قم، مؤسسة آل‏البیت لاحیاءالتراث، 1979م.

طباطبائى، سید محمدحسین، المیزان، ترجمه سید محمدباقر موسوى همدانى، چ پنجم، قم، انتشارات اسلامى، 1374.

طبرسى، فضل‏بن حسن، مجمع‏البیان فى تفسیرالقرآن، تحقیق سیدهاشم رسولى محلاتى، تهران، مكتبة العلمیه‏الاسلامیة، بى‏تا.

طرابلسى، عبدالعزیزبن براج، المهذب، قم، مؤسسة نشرالاسلامى، 1406ق.

عاملى، محمدبن مكى (شهید اول)، القوائد و الفوائد فى الفقه و الاصول و العربیه، تحقیق سید عبدالهادى حكیم، قم، كتابفروشى مفید، بى‏تا.

عراقى، ضیاءالدین، نهایه‏الافكار، تحقیق محمد مؤمن، چ دوم، قم، انتشارات اسلامى، 1417ق.

علیدوست، ابوالقاسم، فقه و عرف، چ سوم، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامى، 1386.

عمید، حسن، فرهنگ فارسى عمید، چ شانزدهم، تهران، امیركبیر، 1360.

عمیدزنجانى، عباسعلى، فقه سیاسى، تهران، امیركبیر، 1367.

فاضل لنكرانى، محمد، جامع‏المسائل، قم، مطبوعاتى امیر، 1377.

 فاضل لنكرانى، محمدجواد «زمان و مكان و علم فقه»، در: نقش زمان و مكان در اجتهاد، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1374.

فاضل هرندى، محیى‏الدین، حریم در فقه شیعه، قم، حوزه علمیه قم، 1376.

فیض كاشانى، ملّامحسین، رساله آیینه شاهى، به كوشش رسول جعفریان، قم، كتابخانه آیت‏اللّه‏العظمى مرعشى نجفى، 1371.

فیض، علیرضا، مبادى فقه و اصول، چ ششم، تهران، دانشگاه تهران، 1373.

قمى، میرزاابوالقاسم، قوانین الأصول، تهران، مكتبه‏العلمیه الاسلامیه، 1378ق.

كاظمى خراسانى، محمدعلى، فوائدالاصول، تحقیق رحمت‏اللّه رحمتى، قم، مؤسسه‏النشر الاسلامى، 1496ق.

كلانترى، ابوالقاسم، مطارح‏الانظار، قم، مؤسسة آل‏البیت، 1404ق.

كلینى، محمدبن یعقوب، الكافى، ترجمه و شرح سیدجواد مصطفوى، تهران، علمیه اسلامى، بى‏تا.

مجاهد، سیدمحمد، مفاتیح‏الاصول، قم، مؤسسه آل‏البیت، بى‏تا.

مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، تحقیق محمدباقر محمودى، تهران، وزاره‏الثقافه و الارشاد الاسلامى، 1368.

مسعودى، محمدمهدى، «گستره مباحث فقهى قرآن»، پژوهش‏هاى قرآنى، ش 4، زمستان 1374، ص 47ـ102.

مشكینى، على، تحریرالمعالم، قم، مهر، 1396ق.

مطهّرى، مرتضى، ده گفتار، قم، صدرا، 1376.

نظام حقوق زن در اسلام، قم، صدرا، 1376.

مظفر، محمدرضا، اصول الفقه، تحقیق عباسعلى زارعى سبزوارى، قم، بوستان كتاب، 1380ق.

مغنیه، محمدجواد، «نحو فقه‏الاسلامى فى اسلوب جدید؛ روشى نو در استنباط احكام»، ترجمه عبدالرضا ایزدپناه، كاوشى نو در فقه اسلامى، پیش‏شماره 1، بهمن 1372، ص 151ـ160.

مفید، محمدبن محمد، المقنعه، ط. الثانیة، قم، مؤسسة النشرالاسلامى، 1411ق.

مكارم شیرازى، ناصر، استفتائات جدید، تهیه و تنظیم ابوالقاسم علیان‏نژادى، چ دوم، قم، مدرسه‏الامام على‏بن ابیطالب (ع)، 1380.

انوارالفقاهه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1387.

و دیگران، تفسیر نمونه، چ بیست‏ودوم، تهران، دارالكتب الاسلامیه، بى‏تا.

منتظرظهور، محمود، اقتصاد خرد و كلان، چ ششم، تهران، دانشگاه تهران، 1359.

موسوى خمینى، سیدروح‏الله، الرسائل، قم، اسماعیلیان، 1385ق.

انوارالهدایه فى التعلیقه على الكفایه، تحقیق مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى و مكتب الاعلام‏الاسلامى، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1372.

صحیفه نور، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ ارشاد اسلامى و سازمان مدارك فرهنگى انقلاب اسلامى، 1378.

ولایت فقیه، چ نهم، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1378.

موسوى خمینى، سیدمصطفى، تحریرات فى‏الاصول، تحقیق سیدمحمد سجادى، حبیب‏اللّه عظیمى، تهران، وزاره‏الثقافه والارشاد الاسلامى، 1372.

نجفى، محمدحسن، جواهرالكلام، تصحیح محمود آخوندى، چ هفتم، تهران، دارالكتب الاسلامیه، 1397ق.

نسفى، عبدالدین احمد، كشف‏الاسرار، بیروت، دارالكتب‏العلمیه، 1406ق.

واسعى، سیدمحمد، جایگاه عرف در فقه، تهران، كانون اندیشه جوان، 1385.

یزدى، سید محمدكاظم، عروه‏الوثقى، چ دوم، تهران، دارالكتب الاسلامیه، 1397ق.

انعام: 57.

محمّدباقر مجلسى، بحارالانوار، تحقیق محمدباقر محمودى، ج 53، ب 31، ص 181.

محمد جبرالالفى، «العرف ـ بحث فقهى مقارن»، مجمع الفقه‏الاسلامى، دور پنجم، عدد پنجم، جزء چهارم، ص 3291.

در همین زمینه مى‏توان به مواردى نظیر: شراب‏خوارى، قماربازى و اختلاط زن و مرد در عروسى‏ها، روابط دختر و پسر و بسیارى از پدیده‏هایى كه در جامعه رواج یافته است، اشاره كرد.

مرتضى مطهّرى، نظام حقوق زن در اسلام، مقدّمه.

امام خمینى، صحیفه نور، ج 21، ص 100.

مرتضى مطهّرى، ده گفتار، ص 89.

احمدبن فارس، معجم مقاییس‏اللغه، تحقیق عبدالسلام محمدهارون، ج 4، ص 281.

محمدبن مكرم ابن‏منظور، لسان‏العرب، ج 9، ص 238ـ239.

حسن عمید، فرهنگ عمید، ص 728.

اعراف: 199؛ مرسلات: 1.

به عنوان نمونه: بقره: 178، 180، 228، 229، 231، 232، 233، 234، 236، 240، 241و263؛ آل‏عمران: 104، 110و114؛ نساء: 6،19، 25و 114؛ اعراف: 157؛ توبه: 67و71؛ محمد: 21؛ طلاق: 2؛ لقمان:

17؛ حج: 41؛ ممتحنه: 12؛ احزاب: 6.

فضل‏بن حسن طبرسى، مجمع‏البیان فى تفسیرالقرآن، تحقیق سیدهاشم رسولى محلاتى، ج 2، ص 115؛ سید محمدحسین طباطبائى، المیزان، ج 1، ص 380؛ ناصر مكارم شیرازى و دیگران، تفسیر نمونه، ج 7، ص 62.

محمدباقر مجلسى، همان، ج 75، ص 375؛ نهج‏البلاغه، ترجمه محمد دشتى، نامه 35.

محمدباقر مجلسى، همان، ج 18، ص 375.

ر.ك: سیدمحمد واسعى، جایگاه عرف در فقه، ص 15.

امام خمینى، انوارالهدایه، ج 1، ص 106 و 196.

براى نمونه، ر.ك: ابراهیم‏بن نجیم حنفى، الاشباه و النظائر على مذهب ابى‏حنیفه النعمان، تحقیق عبدالعزیز محمدالوكیل، ص 101؛ سید محمدباقر صدر، المعالم الجدیده للاصول، ص 168؛ عباسعلى

عمیدزنجانى، فقه سیاسى، ج 2، ص 217؛ محمدعلى كاظمى، تقریر فرائدالاصول، تحقیق رحمت‏اللّه رحمتى، ج 3، ص 192.

محمدتقى طباطبائى حكیم، الاصول‏العامة للفقه‏المقارن، ص 419؛ محمدحسین نائینى، فوائدالاصول، ج 3، ص 192؛ علیرضا فیض، مبادى فقه و اصول، ص 219 و 224ـ225؛ خلیل‏رضا منصورى، نظریه‏العرف و

دورها فى عملیه‏الاستنباط، ص 51؛ وهبه زحیلى، اصول الفقه‏الاسلامى، ج 2، ص 828؛ محمد ابوزهره، اصول‏الفقه، ص 255؛ امام خمینى، الرسائل، ج 1، ص 227.

سید محمدباقر صدر، بحوث فى علم‏الاصول، ج 4، ص 234.

جعفر جعفرى لنگرودى، مبسوط در ترمینولوژى حقوق، ج 4، ص 2522؛ ابوالحسن محمدى، مبانى استنباط حقوق اسلامى یا اصول فقه، ص 251؛ محمدابراهیم جناتى، منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب

اسلامى، ص 254، 391و395.

كمال‏الدین جعیط، «العرف»، مجمع الفقه‏الاسلامى، دور پنجم، عدد پنجم، جزء چهارم، ص 2999.

ر.ك، محمدبن نعمان مفید، المقنعه، ص 532 و 538؛ محمدحسن نجفى، جواهرالكلام، تصحیح محمود آخوندى، ص 136؛ عبدالعزیزبن البراج طرابلسى، المهذب، ج 1، ص 424و430.

راغب اصفهانى، المفردات فى غریب‏القرآن، ص 351.

محمدمرتضى حسینى زبیدى، تاج‏العروس، ج 8، ص 443.

حسن عمید، همان، ص 225.

عبدالدین احمد النسفى، كشف‏الاسرار، ص 593.

ر.ك: محمدتقى طباطبایى حكیم، همان، ص 419؛ مهدى مهریزى، كتابشناسى اصول فقه شیعه، ص 33؛ علیرضا فیض، همان، ص 204؛ وهبه زحیلى، همان، ج 2، ص 828ـ829؛ محمدجعفر جعفرى لنگرودى، دانشنامه حقوقى، ج 2، ص 57ـ58؛ ابوالحسن محمدى، همان، ص 254ـ255؛ محمدابراهیم جناتى، همان، ص 392ـ394.

محمدامین افندى، مجموعه رسائل ابن عابدین، ج 2، ص 114.

محمدمرتضى حسینى زبیدى، همان، ج 8، ص 443.

محمدابراهیم جناتى، همان، ص 395؛ ابوالحسن محمدى، همان، ص 252.

ابوالحسن محمدى، همان، ص 255.

ملّامحسن فیض كاشانى، رساله آیینه شاهى، ص 237.

ابوالحسن محمدى، همان، ص 255.

ر.ك: محمدرضا مظفر، اصول الفقه، تحقیق عباسعلى زارعى سبزوارى، ص 513؛ محمدعلى كاظمى، همان، ج 3، ص 192؛ جعفر سبحانى، الموجز، ص 150؛ محمدجعفر جعفرى لنگرودى، مبسوط در ترمینولوژى حقوق، ج 2، ص 883؛ ابوالقاسم كلانترى، تقریر مطارح‏الانظار، ص 150؛ عباسعلى عمیدزنجانى، همان، ج 2، ص 221؛ براى آگاهى بیشتر، ر.ك: جبار گلباغى ماسوله، درآمدى بر عرف، ص 172و173.

محمدرضا مظفر، همان، ص 513؛ محمدابراهیم جناتى، همان، ص 413؛ امام خمینى، الرسائل، ج 2، ص 130؛ محمدجعفر جزایرى، منتهى‏الدرایة فى توضیح‏الكفایة، ج 5، ص 292؛ على مشكینى، تحریرالمعالم، ص 31.

عباسعلى عمیدزنجانى، همان، ج 2، ص 221.

محمدجعفر جعفرى لنگرودى، مبسوط در ترمینولوژى حقوق، ج 2، ص 883.

همو، دانشنامه حقوقى، ج 2، ص 60.

ابوالقاسم علیدوست، فقه و عرف، ص 120..

جعفر سبحانى، درس خارج اصول، 24 آبان 1388.

مرتضى انصارى، فرائدالاصول، ج 1، ص 55؛ امام خمینى، الرسائل، ج 1، ص 228؛ وحید بهبهانى، فوائدالحائریه، ص 106و 463.

ر.ك: مرتضى انصارى، فرائدالاصول، ج 1، ص 55؛ وحید بهبهانى، همان، ص 105ـ106؛ سیدمحمد مجاهد، مفاتیح‏الاصول، ص 41.

امام خمینى، صحیفه امام، ج 15، ص 310.

سیدمحسن حكیم، مستمسك العروه‏الوثقى، ج 1، ص 105.

برخى قایل به تغییر موضوع نیستند و مى‏گویند كه در این موارد مصداق تغییر مى‏كند. ر.ك: ابوالقاسم علیدوست، همان، ص 424.

براى مطالعه بیشتر، ر.ك: محمدتقى طباطبایى حكیم، همان، ص 419؛ محمدعلى كاظمى، همان، ج 13، ص 192؛ علیرضا فیض، همان، ص 219و224؛ امام خمینى، الرسائل، ج 1، ص 227؛ عبدالكریم نمله، المهذب فى علم اصول الفقه‏المقارن، ج 3، ص 1020؛ محمد بحرالعلوم، الاجتهاد اصوله و احكامه، ص 81 و 84.

عبدالاعلى سبزوارى، تهذیب‏الاصول، ج 2، ص 19؛ علیرضا فیض، همان، ص 222.

سیدمجتبى حسینى، رساله دانشجویى استفتاءات، پرسش 455.

ابوالقاسم علیدوست، همان، ص 72.

محمدبن مكى العاملى، القواعد و الفوائد، ج 1، ص 151.

محمدجواد مغنیه، «نحو فقه‏الاسلامى فى اسلوب جدید، روشى نو در استنباط احكام»، ترجمه عبدالرضا ایزدپناه، كاوشى نو در فقه اسلامى، پیش‏شماره 1، ص 151ـ160..

محمدبن یعقوب كلینى، اصول كافى، ج 1، ص 58.

محى‏الدین فاضل هرندى، حریم در فقه شیعه، ص 86.

سیدمحسن خرازى، «پژوهشى پیرامون عرف»، مشكوه، ش 21، ص 75ـ76.

بقره: 275.

محمّدبن حسن حرّ عاملى، وسائل‏الشیعه، تحقیق محمد راضى، ج 8، ص 123و133.

محمدبن على مجاهد، مفاتیح‏الاصول، ص 41.

محمدبن حسن حرّ عاملى، همان، ج 8، ص 134.

مقدادبن عبداللّه سیورى، كنزالعرفان، ترجمه عبدالرحیم عقیقى بخشایشى، ج 1، ص 5.

سیدابوالقاسم خوئى، معجم رجال‏الحدیث، ج 1، ص 19.

براى مطالعه بیشتر، ر.ك: محمدمهدى مسعودى، «گستره مباحث فقهى قرآن»، پژوهش‏هاى قرآنى، ش 4، ص 47.

ر.ك: محمدعلى كاظمى، همان، ج 3، ص 161؛ میرزاعلى غروى، التنقیح فى شرح العروه‏الوثقى، ج 3، ص 128؛ سیدمحسن حكیم، همان، ج 2، ص 18، 38و70؛ سیداحمد خوانسارى، جامع‏المدارك، ج 1، ص 216؛ سید محمدتقى حكیم، اصول العامه، ص 410.

منابع اجتهاد، منابع و مصادرى است كه مجتهد براى استنباط احكام به آنها رجوع مى‏نمایند. ر.ك: محمدابراهیم جناتى، همان، ص 3و4.

دلیل به چیزى گفته مى‏شود كه قابلیت استنباط حكم شرعى از آن وجود دارد. محمدحسین نائینى، اجودالتقریرات، ج 1، ص 3؛ وحید بهبهانى، همان، ص 49.

محمدرضا مظفر، همان، ص 19.

میرزاابوالقاسم قمى، قوانین‏الاصول، ج 1، ص 9.

محمدكاظم خراسانى، كفایه‏الاصول، ج 1، ص 7؛ محمدرضا مظفر، همان، ص 20.

محمدتقى طباطبایى حكیم، همان، ص 419؛ محمدحسین نائینى، همان، ج 3، ص 192؛ علیرضا فیض، همان، ص 219، 224و254؛ خلیل‏رضا منصورى، نظریة العرف ودورها فى عملیة الاستنباط، ص 51؛ وهبه زحیلى، اصول الفقه‏الاسلامى، ج 2، ص 828.

ابوالقاسم علیدوست، همان، ص 23، پاورقى.

عرفى است كه پس از ظهور اسلام و پس از تشریع احكام به وجود آمده باشد. محمد ابوزهره، اصول فقه، ص 256؛ محمدتقى طباطبایى حكیم، همان، ص 199.

جعفر سبحانى، در مصاحبه با مجله الحیاه‏الطیبه، ش 6و7، ص 88.

یا به گفته برخى مصادیق. ابوالقاسم علیدوست، همان، ص 424.

مرتضى انصارى، المكاسب، ج 1، ص 4.

ناصر مكارم شیرازى، توضیح‏المسائل، مسئله 1752؛ محمد فاضل لنكرانى، توضیح‏المسائل، مسئله 2159؛ جواد تبریزى، توضیح‏المسائل، مسئله 2063.

ر.ك: محمود منتظرظهور، اقتصاد خرد و كلان.

محمدجواد فاضل لنكرانى، «زمان و مكان و علم فقه»، در: نقش زمان و مكان در اجتهاد، ج 3، ص 59و60.

خلیل‏رضا منصورى، همان، ص 55؛ محمد ابوزهره، همان، ص 256؛ محمدتقى طباطبایى حكیم، همان، ص 199.

به عنوان نمونه، محمدعلى كاظمى، همان، ج 3، ص 161؛ میرزاعلى غروى، همان، ج 3، ص 128؛ سیدمحسن حكیم، همان، ج 2، ص 18، 38و70؛ عبدالاعلى سبزوارى، تهذیب الاصول، ص 106؛ سید محمدباقر صدر، دروس فى علم‏الاصول، ج 2، ص 131؛ محمدحسین ساكت، دیباچه‏اى بر دانش حقوق، ص 352.

ر.ك: مرتضى انصارى، فرائدالاصول، ج 1، ص 74.

امام خمینى، الرسائل، ج 2، ص 130.

میرزاعلى غروى، همان، ج 1، ص 38.

وحید بهبهانى، همان، ص 106.

محمدبن یعقوب كلینى، همان، ج 1، ص 178.

سیدمصطفى موسوى خمینى، تحریرات فى‏الاصول، تحقیق سیدمحمد سجادى و حبیب‏اللّه عظیمى، ج 4، ص 382.

ر.ك: ابوالقاسم علیدوست، همان، ص 169.

حجت‏الاسلام قدیرى.

امام خمینى، صحیفه امام، ج 21، ص 150، در پاسخ به نامه حجت‏الاسلام قدیرى در مورد شطرنج و آلات موسیقى به تاریخ 2/7/1367.

محمدرضا حكیمى، «اهداف دین و احكام دین»، نقدونظر، ش 1، ص 121.

دائره‏المعارف شیعه، ج 3، ص 32ـ33.

امام خمینى، ولایت فقیه، ص 5.

سیدمجتبى حسینى، همان، ص 209، مسئله 291.

عرف عام، به معناى روش شایع و مستمر گفتارى یا كردارى در بین عموم یا غالب مردم است. محمدتقى طباطبایى حكیم، همان، ص 420؛ محمدابراهیم جناتى، همان، ص 395.

ر.ك: ابوالقاسم علیدوست، همان، ص 432ـ433.

مرتضى انصارى، المكاسب، ج 2، ص 83؛ محمدحسن نجفى، همان، ج 22، ص 46.

محمدجعفر جعفرى لنگرودى، مبسوط در ترمینولوژى حقوق، ج 1، ص 772.

همان‏گونه كه مشهور فقها این‏گونه مسائل را به خود عرف واگذار مى‏كنند. (ر.ك: محمد فاضل لنكرانى، جامع المسائل، ج 1، سؤال 948، 946و950؛ ناصر مكارم شیرازى، استفتاءات، ج 2، سؤال 719؛

لطف‏اللّه صافى گلپایگانى، جامع‏الاحكام، ج 1، سؤال 1011و1013؛ خامنه‏اى، سیدعلى، اجوبه الاستفتاءات، سؤال، 11427و1429 و 1154. و... .

اگر شرایط خاص صنفى، موجب پیدایش عرف گردد به آن عرف خاص صنفى مى‏گویند. ر.ك: ابوالحسن محمدى، همان، ص 253.

به عرف قومى از اقوام كه داراى زبان واحد مشتركى هستند مى‏گویند؛ مانند لفظ «ولد» در خصوص فرزند پسر. ر.ك: محمد بحرالعلوم، همان، ص 84

داورى مردم در تطبیق عناوین و مفاهیم بر مصادیق واقعى را عرف دقیق و بر غیرمصادیق، عرف متسامحى مى‏نامند. ر.ك: ابوالقاسم علیدوست، همان، ص 70

امام خمینى، الرسائل، ج 1، ص 227.

سیدمجتبى حسینى، همان، ص 204، مسئله 281.

محمدحسن نجفى، همان، ج 23، ص 263.

محمدجواد فاضل لنكرانى، همان، ج 3، ص 65.

سیدمجتبى حسینى، همان، ص 142، مسئله 176.

البته بیان حكم و ضابطه كلى، در این قسم شاید در همه موارد صحیح نباشد؛ زیرا مصادیق موضوعات احكام متنوع‏اند و با یكدیگر تفاوت دارند.

سید محمدباقر صدر، دروس فى علم‏الاصول، ج 1، ص، 54؛ محمد بحرالعلوم، همان، ص 39و42؛ ناصر مكارم شیرازى، انوارالفقاهه، ج 1، ص 553.

عبداللّه جوادى آملى، درس خارج فقه، 5 خرداد 1389.

ابوالقاسم علیدوست، همان، ص 438.