تحقیق حقوق-64صفحه
((فایل docx و قابل ویرایش می باشد.))
بعد از پرداخت به راحتی همان لحظه می توانید آن را دانلود کنید.
تحقیق حقوق- تاثیر عقل در استنباط قواعد و مقررات حقوقی در اسلام
The role of reason in deriving legal rules and regulations from the perspective of Islam
فهرست مطالب :
مقدّمه
الف. مفاهیم و کلیات
مفهوم عقل
انواع ادراکات عقلی
مراتب احکام عقلی و تبیین محل بحث
نقش عقل در مبادی تصدیق به کتاب و سنّت
حکم عقل در طول کتاب و سنّت
منابع حقوق اسلامی
ب. نقش عقل در فهم کتاب و سنّت (به عنوان یکی از ابزار معرفت بشری)
رویکرد کنارگذاری کامل عقل
رویکرد به کارگیری افراطی عقل
رویکرد به کارگیری عقل به شیوه منطقی
نقش عقل در عرض کتاب و سنّت (در شمار منابع حقوق اسلامی
نظریه اعتبار ادراکات عقلی به طور مطلق
نظریه ارزش مندی ادراکات یقینی عقلی
گستره عام مصالح و منافع و شمول آن نسبت به مصالح دنیا و آخرت
اصالت حق اللّه و تعبّد در مقابل خداوند متعال
نتیجه کلام فوق عبارت است از
لازم الاتباع بودن این گونه احکام شرعی که از طریق ملازمه اثبات شده اند.
تلازم میان حکم عقل و حکم شرع
منابع
منابع
محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اهل البیت علیه السلام ، ج 1، ص 19، ح
محمد محمدی ری شهری، میزان الحکمة، قم، مرکز النشر مکتب الاعلام الاسلامی، 1404 ه.ق، ج 6، ح 13053، ص 401
دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، درآمدی بر حقوق اسلامی، قم، انتشارات اسلامی، 1364، ص 327
سید محمدباقر صدر، بحوث فی علم الاصول، قم، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه، 1417 ق، ج 4، ص 119 120.
محمد حسین نائینی، فوائد الاصول، قم، مؤسسة الاسلامی، 1406 ق، ج 3، ص 59، سید محمد باقر صدر، همان، ص 124
تسامح از این جهت است که دو نوع عقل نداریم، یکی به نام «عقل نظری» و دیگری به نام «عقل عملی»، بلکه عقل هر انسانی یکی بیش نیست.
تسامح در نام گذاری به «عقل عملی» از دو جهت است. یکی آن که در «عقل نظری» گفته شد و دیگر آن که کار عقل در همه حوزه ها، ادراک و نظریه پردازی است. عقل هرگز باید و نبایدی ندارد، امر و نهی از آنِ مولی است. عقل تشخیص می دهد، اما همین تشخیص خود را با در نظر گرفتن نتایج و آثار مترتّب بر رفتارها و افعال اختیاری انسان، در قالب ضرورت بالقیاس یا امتناع بالقیاس وبه صورت بایدونباید، و یاشایسته است وشایسته نیست، بیان می کند.
سید محمد باقر صدر، همان، ج 4، ص 120
سید مصطفی محقق داماد، اصول فقه (دفتر دوم منابع فقه) تهران، اندیشه های نو در علوم اسلامی، 1363، ص 135
ر.ک:محمدرضامظفر،اصول الفقه،نشردانش اسلامی،ج1،ص188191
سید محمدباقر صدر، پیشین، ص 232
ابوالقاسم خوئی،مصباح الاصول،مکتبة الداوری،1409ق،ج2،ص 55
سید محمدباقر صدر، پیشین، ج 4، ص 120 121
محمدحسین نائینی، پیشین، ج 3، ص 59
سیدمحمدباقر صدر، پیشین، ج 4، ص 126 127
محمدتقی مصباح، آموزش عقاید، چاپ پنجم، تهران، شرکت چاپ و نشر بین المللی، 1380، ج 1، ص 55 60
همو،آموزش فلسفه، ج1،سازمان تبلیغات اسلامی،1370،درس13
مجتهد شبستری، نقدی برقرائت رسمی ازدین، تهران،طرح نو، 1379
عبدالکریم سروش، فربه تر از ایدئولوژی، تهران، صراط، 1373
جمعی از نویسندگان، درآمدی بر مبانی اندیشه اسلامی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1381
عبدالکریم سروش، مدارا و مدیریت، تهران، صراط، 1376، ص 410
همو، «بسط تجربه نبوی»، کیان،ش39 (آذرودی 1376)، ص 10 و 121
محمد اقبال لاهوری، احیای فکر دینی در اسلام، ترجمه احمد آرام، تهران، رسالت قلم، بی تا، ص 146 / ص 204
علی شریعتی، اسلام شناسی، چاپ6، تهران پخش، 1378، ص 63
عبدالکریم سروش، «بسط تجربه نبوی»، پیشین، ص 133 135
مرتضی مطهری، مقدّمه ای بر جهان دینی اسلامی، چاپ ششم، تهران، صدرا، 1372، ص 176
حبیب الله پیمان، فراخوان جاودانه به آزادی، تهران، چاپخش، 1377، ص 146 / ص 263
مهدی بازرگان، آخرت وخدا هدف بعثت انبیاء، ص2،11/ص29
علی شجاعی زند، «آمیزه عقل و ایمان در آموزه اسلامی»، نقد و نظر، قم، دفترتبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم،ص7، ش 1 و 2، ص 248 249
درآمدی بر مبانی اندیشه اسلامی، پیشین، ص 107
علی دژاکام، نواندیشان مسلمان در اندیشه استاد مطهری، تهران، قطران، 1379، ص 100
حسنعلی علی اکبریان، درآمدی بر قلمرو دین، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1377، ص 223
در مواردی که مانند لزوم اطاعت از خداوند، مولوی بودن حکم خداوند امکان ندارد، یقینا بیان خداوند ارشادی است، ولی در دیگر احکام عقل، حتی در مستقلات عقلی، مانند حسن عدل و قبح ظلم، ممکن است خداوند بیان مولوی داشته باشد. به عبارت دیگر، صرف این که عقل در مواردی حکم داشته باشد، موجب نمی شود احکام شرعی در آن موارد ارشادی تلقی شوند، بلکه اگر امکان صدور امر مولوی باشد و خداوند متعال از حیث مولویت بدان امر نماید، باز آن احکام، مولوی خواهد بود. (ر. ک: همان، ص 223 و 234)
نظام های مختلف حقوقی، بر اساس نوع رابطه شان با دین و مذهب به دو دسته "سکولار" (نظام های حقوقی بشری و غیر مرتبط و غیر مبتنی بر مذهب) و "مکتبی / مذهبی" (نظام های حقوقی دینی و مرتبط با مذهب یا مبتنی بر مذهب) تقسیم می شوند.
سید ابراهیم حسینی، «فقه و اخلاق»، قبسات، س 4، ش 3، مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، (پائیز 1378)
ر.ک: سید محمدحسین طباطبائی، شیعه در اسلام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1362 ق، ص 17
ر.ک: قدرت الله خسروشاهی و مصطفی دانش پژوه، فلسفه حقوق، چاپ پنجم، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1380، ص 35
همچنین ر. ک: انعام: 14/ بقره: 107/ توبه: 116/ عنکبوت: 22/ شوری: 31/ رعد: 11 / شوری: 28/ فجر: 2933
محمدتقی مصباح، پاسخ استاد به جوانان پرسش گر، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی قدس سره ، 1380، ص 219
بقره: 67/ آل عمران: 65/ انعام: 32/ اعراف: 169/ یونس: 16/ هود: 51/ یوسف: 109/انبیاء: 10/ مؤمنون: 80/ قصص: 60/ صافات: 138
"اعلمهم بامرِاللّهِ اَحسنُهم عقلاً"(علامه مجلسی،بحارالانوار،ج11ص 16)
احمد حسین شریفی و حسین یوسفیان، خردورزی و دین باوری، تهران، مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، 1379، ص 67
حسنعلی علی اکبریان، درآمدی بر قلمرو دین، پیشین، ص 201
مرتضی مطهری، آشنایی با علوم اسلامی، کلام،تهران، صدرا، ص 46
سید محمدحسین طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، چاپ سوم، تهران، اسلامیه، 1397 ق، ج 1، ص 34
حسین شریفی و حسین یوسفیان، پیشین، ص 70 71
محمد باقر مجلسی، پیشین، ج 11، ص 25
به دو روایت از امام باقر علیه السلام توجه کنید:
انّما یداقُّ اللُّه العبادَ فی الحسابِ یومَ القیامةِ علی قدرِ ما آتاهُم مِن العقولِ فیِ الدنیا»؛ خداوند در قیامت به اندازه عقل بندگان از آنان باز خواست می کند. (محمد باقر مجلسی، پیشین، ج 1، ص 106)؛
«لمّا خلق اللهُ العقلَ استنطَقُه ثُمَّ قالَ له: أقبِل، فأَقَبَلَ، ثمّ قالَ له أَدْبِرَ. فقال: و عزّتی و جلالی ما خلقتُ خلقا اَحسَن منکَ، ایّاکَ آمر و ایّاکَ اُثیب و ایّاکَ أُعاقِبُ.» ( محمدباقر کلینی، اصول کافی، ج1، ص26)
محمد شریف، تاریخ فلسفه در اسلام، ترجمه زیر نظر نصراللّه پورجوادی، تهران، نشر دانشگاهی، ج1، 1362، ص 619
ر.ک: محمدتقی مصباح یزدی، راهنماشناسی، تهران، امیر کبیر، 1375، ص 9 30 همو، معارف قرآن، 3 1 (خداشناسی، انسان شناسی) قم: در راه حق، ج 13، ص 501 512
ابوالفتح محمد بن عبد الکریم شهرستانی، الملل و النحل، چاپ سوم، قم، منشورات الشریف الرضی، 1367، ج 1، ص 48
مرتضی مطهری، عدل الهی، تهران، صدرا، ص 17
محمدتقی سبحانی، «عقل گرایی و نص گرایی در کلام اسلامی»، نقد و نظر، قم، دفترتبلیغات اسلامی حوزه علمیه؛ س 1، ش 3 و 4 (1376)، ص 210
احمد حسین شریفی و حسین یوسفیان، پیشین، ص 56 57
سیدحسین طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 1، پیشین، ص 5 9
محمدهادی معرفت، تفسیر و مفسّرون، قم، مؤسسه فرهنگی التمهید، 1380، ج 2، ص 460 461 / ص 9 5
وی دست آموز سیاست مزوّرانه انگلستان بوده و توجیه کننده مظالم استعمار انگلیس بوده، و از سوی آنان حمایت مالی و سیاسی می شده است و باحصار نامرئی که پیرامون او کشیده اند، او را استحاله نموده اند.
همان، ص 514 / ص 515 516/ ص 512
ر. ک: ابوجعفر صدوق، عیون اخبارالرضا، چاپ دوم، ج 2، قم، مشهدی، ص 85 باب 32 / ابوعلی فضل بن الحسن الطبرسی، مجمع البیان، فی تفسیر القرآن، ج 9، بیروت،دارالمعرفة، 1406ق، ص 6/محمدباقرمجلسی،پیشین، ج 17، ص 213، ش 12
محمدهادی معرفت، پیشین، ص 457 / ص 464 465
ر. ک: مجموعه فتاوای جدید و شاذ شیخ یوسف صانعی
محمدهادی معرفت، پیشین، ص 461 462، در تبیین سخن سید محمدحسین فضل الله در کتاب من وحی القرآن، ج 3، ص 160 و 161
ر. ک: سیدابراهیم حسینی، «فمینیزم علیه زنان»، کتاب نقد، ش 17 (زمستان 1379) / ص 463
محمدهادی معرفت، پیشین، ص 463 به نقل از نویسنده ای مصری در مقاله ای با عنوان «تشریع قوانین مصری و رابطه با فقه اسلامی» / ص 463
محمدهادی معرفت، پیشین، ص 464
همان، ص 457 458 به نقل از: سید محمدباقر صدر، المدرسة القرآنیة، ص 18
ر. ک: نهج البلاغه، خطبه 158
محمدباقر مجلسی، پیشین، ج 17، ص 213
محمد بن یعقوب کلینی، پیشین، ص 58، ش 19
محمد هادی معرفت، پیشین، ص 465 466
سید محمدحسین طباطبائی، المیزان، ج 1، ص 9
مضمون حدیث متواتر بین شیعه و سنّی: «انّی تارک فیکم الثقلین کتاب اللّه و عترتی ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا أبدا.»
ر. ک: محمد هادی معرفت، پیشین، ج 1، ص 437 447.
سید محمدحسین طباطبائی، المیزان، ج 3، ص 86 87
و ما ارسلنا مِن رسولٍ الاّ بلسانِ قومه لیبیّن لهم.» (ابراهیم: 4(
«اِنّا انزلناهُ قرآنا عربیّا لعلّکم تعقلون.» (یوسف: 2) «و کذلک انزلناهُ حُکما عربیّا» (رعد: 37)؛ «و کذلکَ اوحینا الیکَ قرآنا عربیّا» (شوری: 7) و نیز ر.ک: نحل: 103/ شعرا: 195/ فصّلت: 44/ طه: 113/ زمر: 28/ زخرف: 3/ احقاف: 112.
ر. ک: عبدالکریم سروش، «بسط تجربه نبوی» همو، «ذاتی و عرضی»، کیان ش 36، گفتگو با سروش در خصوص «اسلام، وحی و نبّوت»، مجله آفتاب، ش 15/ همو، بازتاب اندیشه، همو، (خرداد 1381)، قم، مؤسسه فرهنگی طه، ش. 27، صص 240 243 / ص 243 244
مستفاد از تفسیرهای المیزان، مجمع البیان، التبیان در ذیل آیات مذکور و نیز بیانات استاد مصباح یزدی
ر. ک: انعام: 92 و 91، حج: 49، فرقان: 1، سبأ: 28، شوری: 7، ابراهیم: 52، اعراف: 158، احزاب: 140.
برای مثال ر. ک: نجم: 5 تا 7/ تکویر: 19 تا 21/ قیامت: 16 تا 18/ هود: 12/ اسراء: 74/ نساء: 163 تا 165/ مزّمّل: 5/ بقره: 110/ قصص: 30، شوری: 51 تا 52/ انبیاء: 25/ نساء: 174/ جنّ: 26 28/ عنکبوت: 48/ ابراهیم: 11/ بروج: 21 22/ زخرف: 4.
ر. ک: حسنعلی علی اکبریان، پیشین، ص 209 213.
فیدیسم (Fideism = faith - ism) یا ایمان گرایی دیدگاهی است که می گوید: وجود خداوند را باید تنها بر اساس اعتقاد پذیرفت و عقل قادر به ارائه هیچ گونه رهنمودی در این باب نیست. بر اساس این دیدگاه، دین در پی آن نیست که عقل را خاضع خویش کند، بلکه می خواهد دل را مسحور خود گرداند. از این رو، باید از ارزیابی عقلانی باورهای دینی بر حذر بود، و در برخی دیدگاه های افراطی از این نگرش، اصولاً وحی و پیام الهی نه تنها برتر از عقل، بلکه ضد عقل است. (ر. ک: فصلنامه نقد و نظر، اقتراح، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، س 1، ش 2، (بهار 74)، ص 15 و نیز احمد حسین شریفی و حسن یوسفیان، پیشین، ص 59.
عبدالله جوادی آملی، شریعت درآینه معرفت، تهران،رجاء،1372، ص 204 208
برخی از محققان این انتساب را به معتزله ناتمام می دانند. ر. ک: احمدحسین شریفی و حسین یوسفیان، پیشین، ص 51 56.
ابوحامد الغزّالی؛ المستصفی فی اصول الفقه، مصر، دار صادر، 1322 ه.ق، ج 2، ص 246 / محمد ابراهیم جنّاتی، منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی، تهران، 1370، ص 241
عبدالعظیم شرف الدین، تاریخ التشریع الاسلامی، الطبعة الرابعة، بنغازی منشورات جامعه قار یونس، 1993م، ص 274
نورالدین بن مختار الخادمی، علم المقاصد الشرعیة، الریاض، مکتبة العبیکان، 1421 ق، ص 36 37
محمد ابراهیم جنّاتی، پیشین، ص 267 / همو، درآمدی بر حقوق اسلامی، ص 343 / ص 343
عن علی علیه السلام : «انّ المؤمنَ لم یأخذ دینه عن رأیه و لکن أتاه عن ربِّه فأَخذ به.» ( محمدبن الحسن الحرّالعاملی، وسائل الشیعة، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1860، ص 26، حدیث 14
در آیات ذیل تأمّل شود: «و من لم یحکُم بما اَنزلَ اللهَ فاولئک هم الکافرون و من لم یحکم بما انزل الله فاولئک هم الظّالمون» (انعام: 44 و 45) «و مَن لم یحکم بما اَنزل اللهُ فاولئک هم الفاسقونَ» (انعام: 47)؛ «فاحکم بینَهم بما اَنزلِ اللهُ» (مائده: 48)؛ «اِن الحُکم الاّ للّهِ» (انعام: 57) «و مَن أحسنُ مِن اللّه حکما لقومٍ یوقنون» (مائده: 50)؛ «اِنّا انزلنا الیکَ الکتابَ بالحقِّ لتحکمَ بینَ النّاسِ بما أریکَ اللّهُ» (نساء: 105)؛
هر چیزی که بدان علم نداری، دنبال مکن (اسراء: 36)
بی تردید، گمان دروصول به حقیقت، هیچ سودی نمی رساند. (نجم: 28)
شیخ حر عاملّی، پیشین ج 18 / کتاب القضاء، باب 6 من ابواب صفات القاضی، ص 21 تا 41
همان، ص 25، حدیث10: «عن ابان بن تغلب، عن ابی عبداللّه علیه السلام قال: اِنّ السّنّةَ لا تُقاس، الا تری اَنّ المرأةَ تقضی صومَها و لا تقضی صلاتَها، یا ابان انّ السّنّة اذا قیست محق الدین.»
همان، ص 27، حدیث21: «عنِ غیاث بن ابراهیم، عن الصادق علیه السلام ، عن آبائه عن امیرالمؤمنین علیهم السلام أنّه قال فی کلام له: «الاسلامُ هو التسلیمُ...اِنّ المؤمنَ أخذَ دینه عَن ربّه و لم یأخذه عن رأیه.»
همان، ص 32، ح 32، «فمن طلب ما عنداللّه بقیاس و رأی لم یزدد من اللّه الاّ بُعدا»
دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، پیشین، ص 347
محقّق حلّی، معارج الاصول، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ص 125
ابن قدامة، المغنی
ر.ک: قوانین الاصول
ر.ک: صبحی محمصانی، فلسفه التشریع فی الاسلام
برای اطلاع ازتعاریف گوناگون«استحسان» ر.ک:جناتی،منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی،ص310 315/ عبدالعظیم شرف الدین، پیشین،ص279/ص 325
عبدالعظیم شرف الدین، پیشین، ص 279
محمد ابراهیم جنّاتی، منابع اجتهاد، ص 318 319
ابوحامد غزالی، پیشین، ج 1، ص 140
محمد ابراهیم جنّاتی، پیشین، ص 330 332
دکتر صبحی صالح، النظم الاسلامیه، ص 244
عبدالعظیم شرف الدین، پیشین، ص 281 282
دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، پیشین، ص 348
نهج البلاغه، خطبه 18؛ برای اطلاع بیش تر از تفسیر و شرح آن، ر. ک: ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، الطبعه الثانیه، قم، منشورات مکتبه آیة الله المرعشی النجفی، 1385ق، ج 1، ص 288 290
مرتضی انصاری، فرائدالاصول، قم،اسماعیلیان،ص89/ص 10
عن جابر عن ابی جعفر علیه السلام انه قال: «من دان اللّه بغیر سماعٍ مِن صادقٍ الزمه اللّهُ التیه یومَ القیامةِ (ر. ک: شیخ حرّ عاملی، پیشین، ج 18، ص 51، ح 37.)
اماانّه شرٌّ علیکم اَن تقولوابشی ءٍمالم تسمعوه منّا.»(همان،ص47،ح 25)
گفتار اخباری ها به نقل از: شیخ انصاری، پیشین، ص 11
عن مسعدة بن صدقه عن ابی جعفر علیه السلام : «مَن افتیَ الناسَ برأیهِ فقد دانَ اللّهَ بما لا یعلم و من دانَ اللّهَ بما لا یعلمُ فقد ضاد اللّه حیثُ احلَّ و حرّم فیما لایَعلم.» (الحرّ العاملی، پیشین، ج 18، ص 25، ح 12(
عن یونس بن عبدالرحمن قال: قلت لابی الحسن الاول علیه السلام بما امر الله؟ فقال: یا یونس لا تکوننَّ مبتدعا مَن نَظَر برأیهِ هَلکَ و مَن تَرکَ اهل بیتِ نبیّهِ ضلَّ و مَن ترکَ کتابَ اللهِ و قولَ نبیِّه کفَر (همان، ص 24، ح 7(
عن حسّان ابی علی عن ابی عبدالله علیه السلام : «حسبکُم ان تقولوا مانقول، و تصمتوا عما نصمت.انّکم قد رایتم أنّ اللّه عزّوجلّ لم یجعل لأحدٍ فی خلافِنا خیرا.»(همان،ص92، ح11)
معاشر الناس، ما من شی ءٍ یقرّبکم الی الجنّة و یباعدکم عن النّار الاّ أمرتکم به و ما من شی ءٍ یقرّبکم الی النّار و یباعدکم عن الجنّةِ الاّ و قد نهیتُکم عنه.» (همان، ج 12، باب 12 من ابواب مقدّمات التجارة،ص27،ح 2(
مرتضی انصاری، پیشین، ص 11 12
سیدمحمدباقر صدر، علم اصول (مرحله اول و دوم) ترجمه نصرالله حکمت، چاپ دوم،تهران،امیرکبیر،1364،ص48ونیزر. ک: ص 154 158.
غروی نائینی، پیشین، ج 3، ص 57
محمدتقی مصباح یزدی، کاوش ها و چالش ها، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1380، ج 2، ص 55
اِنّ الصلوةَ تنهی عن الفحشاءِ و المنکرِ.» (عنکبوت: 45)
سیدابوالقاسم خوئی، مصباح الاصول، قم، مکتبه الداوری، 409ق،ج2،ص21 22
محمد حسین غروی نائینی، پیشین، ج 3، ص 57
ر. ک: سید محمدحسین طباطبائی، المیزان، ج 2، 290، ص 196، 201، 202، 247 و نیز همان، ج 14، ص 100 105
سید محمدباقر صدر، پیشین، ج 4، ص 121
محقّق حلّی، شرائع الاسلام، مقدمه
سعید رمضان البوطی، ضوابط المصلحة فی الشرایعة الاسلامیة، ص 27 47
محمدتقی مصباح، کاوش ها و چالش ها، ج 2، پیشین، ص 52 54
سعید رحیمیان، «روش کشف احکام ونقش آن در تغییر احکام» ملاکات احکام و احکام حکومتی، قم، مؤسسه تنظیم و نشرآثارامام خمینی قدس سره ،1374، ج 7، ص 21 22
محمدتقی مصباح یزدی، کاوش ها و چالش ها، ج2، ص 138 140 و نیز ر.ک: نهج البلاغه، ترجمه و شرح علینقی فیض الاسلام، نامه 53.
حج: 41/ اعراف: 157
سید جواد ورعی، «احکام و دگرگونی ملاکات احکام» ملاکات احکام و احکام حکومتی، همان، ص 155 154
سید محمدباقر صدر، پیشین، ج 1، ص 289
سعید رحیمیان، پیشین، ص 21، ر. ک: امام خمینی قدس سره / مکاسب محرّمه، ج 2 ص 40 و باب مستقلات عقلیه، مانند حرمت کذب و ص 167، 532، 538 و نیز همو، کتاب البیع، و نیز مفاسد ربا.
همان، ر. ک: امام خمینی، کتاب الطهارة، ج 2، ص 434 436 و ج 3، ص 57، 84، 465، 473، 476
ابن قیّم جوزی، أعلام الموقّعین، ج 2، ص 107 به نقل از: احمد رسیونی، اهداف دین از دیدگاه شاطبی، ترجمه سید حسن الاسلامی و سیدمحمدعلی ابهری،قم،دفترتبلیغات اسلامی حوزه علمیه، 1376، ص 252.
با در نظر گرفتن این مفهوم که «احکام تعبّدی، احکامی هستند که حکمت آن هادرک نمی شود،اگرچه درقلمرومعاملات باشند.» همان، ص 251.
محمود محمود الغراب، الفقه عند الشیخ الأکبر محی الدین بن عربی، دمشق، 1401 ق، ص 48
صحیحه ابان بن تغلب عن أبی عبدالله علیه السلام قال ابان: قلت له: ما تقول فی رجل قطع اصبعا من اصابع المرأة؟ کم فیها؟ قال: «عشر من الابل.» قلت: قطع اثنین. قال «عشرون». قلت: قطع ثلاثا؟ قال: «ثلاثون». قلت: قطع أربعا؟ قال: «عشرون». قلت: سبحان اللّه! یقطع ثلاثا فیکون علیه ثلاثون، و یقطع أربعا فیکون عشرون!؟ انّ هذا کان یبلغنا و نحن بالعراق فنبرأ ممّن قاله؛ و نقول: الذی جاء به شیطان. فقال: مهلاً یا أبان! هذا حکم رسول اللّه صلی الله علیه و آله ، انّ المرأة تعاقل الرجلَ الی ثلثِ الدیه، فاذا بلغت الثلث رجعت الی النصف. یا أبان! انّک أخذتنی بالقیاس، و السنّةُ اذا قیست محق الدین.»
امام خمینی، کتاب الطهارة، ج3، ص84/ص436/ ص 473
،سیدمحمدباقرصدر،پیشین،ج4،ص121/ص120/ ص 120
ر. ک: مجتبی مصباح، فلسفه اخلاق، چاپ هفتم، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1380، ص 49/ محمد ابراهیم جنّاتی، منابع اجتهاد...، پیشین، ص 228
احمد حسین شریفی و حسن یوسفیان، پیشین، ص 105 106
همان،ص105ونیزمحمدابراهیم جناتی،منابع اجتهاد...،پیشین،ص 229
محمدتقی مصباح، آموزش فلسفه، ج 2، پیشین، ص 413، 425
محمد ابراهیم جنّاتی، منابع اجتهاد ...، پیشین، ص 230/ص231/ص 238
در مقدّمه بحث حاضر به روایات مزبور اشاره شد.
شیخ حرّ عاملی، پیشین، ج 18، ص 27، ح 18
سید مصطفی محقق داماد، مباحثی از اصول فقه، پیشین، ص 129130
عبداللّه جوادی آملی، فلسفه حقوق بشر، قم، چاپ دوم، اسراء، 1375، ص 58
لذا، برخی از نویسندگان و صاحب نظران بر این باورند که «قضیه اصل در قاعده ملازمه، با قضیه عکس متفاوت است؛ زیرا گزاره اول، یعنی «کلّما حکم به العقل حکم به الشرع»، مطلق است، اما گزاره دوم یعنی «کلّما حکم به الشرع حکم به العقل» مشروط به اطلاع و دست یابی عقل به حکمت حکم شارع است؛ یعنی کلّما حکم به الشرع حکم به العقل لو اطلع علی حکمة حکم الشرع». (ر.ک: محمد جواد حیدری، رابطه عقل و دین با مکان و زمان، منابع فقه و زمان و مکان، ج8، ص355).
مرتضی، انصاری، مطارح الانظار، تبیین و تقریر، ابوالقاسم کلانتری، قم، مؤسسه آل البیت، 1404ق، ص230
ر.ک: تقریرات خارج اصول فقها از جمله: فرائد الاصول شیخ انصاری، کفایة الاصول آخوند خراسانی، نهایة الدرایة شیخ محمدحسین اصفهانی، تهذیب الاصول امام خمینی، ج2، بحث تجرّی
عبداللّه جوادی آملی، پیشین، ص58.