فقه سیاسی اهل سنت-28ص

فایل ورد و قابل ویرایش می باشد.

بعد پرداخت همان لحظه می توانید فایل را دانلود بفرمایید.

فهرست مطالب
چکیده    
مقدمه    
فقه سیاسی    
فقه سیاسی اهل سنت    
زبـان‌شناسی و فقه سیاسی اهل سنت    
منابع فقه سیاسی اهل سنت    
قرآن‌ کریم    
سنّت    
اجماع    
قیاس    
جایگاه‌ عقل‌ در‌ استنباط‌های فقه سیاسی    
طبقه‌بندی نـظریه‌های فـقه سـیاسی اهل سنت    

نص گرایی فـقه سـیاسی قدیم و نص ـ عقل گرایی فقه سیاسی‌ جدید    
تلاش برای رهایی از گـذشته گـرایی با طرح «اجتهاد» در‌ فقه‌ سیاسی‌ جدید    
خلافت‌ محوری فقه سیاسی قدیم و شورا محوری فقه سیاسی جدید    
منابع    

چکیده

موضوع اصلی نوشتار حاضر، بررسی و تحلیل فقه سیاسی اهل سنت بر اساس بنیادهای روش شناختی آن است. در این راستا، ابتدا رابطه فقه سیاسی اهل سنت با زبان و ادبیات عرب بررسی شده است، زیرا با توجه به گریز ناپذیری مراجعه به نص و سنت برای تنظیم زندگی سیاسی، ادبیات عرب مهم‌ترین ابزار معرفتی فقیه است. در بخش دوم، با اشاره به منابع فقه سیاسی اهل سنت، جایگاه هر یک از این منابع و ضرورت روش شناختی آنها طرح شده و نیز با توجه به جایگاه ویژه نص قرآنی، ضرورت و نحوه تحویل منابع دیگر به آن در فقه سیاسی اهل سنت تبیین گردیده است. در بخش پایانی نویسنده، نظریه‌های فقه سیاسی اهل سنت را به دو دسته نظریه‌های قدیم و جدید تقسیم کرده و تأثیر گذاری بنیادهای روش شناختی فقه سیاسی اهل سنت در این دو دوره بر شکل‌گیری ویژگی‌ها خاص هر دوره و در نتیجه ظهور تقسیم بندی مذکور را مورد بررسی قرار داده است.

‌ ‌‌‌مـوضوع‌ اصلی نوشتار حاضر، بررسی و تحلیل فقه سیاسی اهل سنت بر اساس بنیادهای‌ روشـ‌ شـناختی‌ آن اسـت. در این راستا، ابتدا رابطه فقه سیاسی اهل سنت با زبان و ادبیات‌ عرب بررسی شده اسـت، زیرا با توجه به گریز ناپذیری مراجعه به نص‌ و سنت برای تنظیم‌ زنـدگی‌ سیاسی، ادبیات عرب مـهم‌ترین ابـزار معرفتی فقیه است. در بخش دوم، با اشاره به منابع فقه سیاسی اهل سنت، جایگاه هر یک از این منابع و ضرورت روش شناختی آنها طرح‌ شده و نیز با توجه به جایگاه ویژه نص قـرآنی، ضرورت و نحوه تحویل منابع دیگر به آن در فقه سیاسی اهل سنت تبیین گردیده است. در بخش پایانی نویسنده، نظریه‌های‌ فقه‌ سیاسی اهل سنت را به دو دسته نظریه‌های قدیم و جدید تقسیم کرده و تأثیر گذاری بـنیادهای روش شـناختی فقه سیاسی اهل سنت در این دو دوره بر شکل‌گیری ویژگی‌ها‌ خاص‌ هر دوره و در نتیجه ظهور تقسیم بندی مذکور را مورد بررسی قرار داده است.

 مقدمه

تجزیه و تـحلیل‌ هـر علمی مستلزم بازشناسی بنیادهای روش‌شناختی آن علم در کنار بنیادهای دیگر و به ویژه بنیادهای معرفت‌شناختی است. افزون بر این، شناسایی علوم، تفکیک و تمایز آنها نیز نیازمند تبیین این‌ بنیادهاست.

هرچند‌ که شناخت صحیح و دقیق فقه سیاسی اهل‌ سنت‌ با بررسی تـوأمان بـنیادهای روشـ‌شناختی‌و معرفت شناختی امکان‌پذیر است، در ایـن مـقاله تـنها به بنیادهای روش‌شناختی بسنده می‌شود. همچنین‌ با‌ توجه‌ به برجستگی دیدگاه‌های شافعی، بر آرای وی تأکید بیشتری خواهد‌ شد.

فقه سیاسی

فهم مفهوم فقه سـیاسی و نـیز تـبیین جایگاه آن در میان علوم دیگر، بدون مراجعه‌ به‌ دانـش‌ سـیاسی دوره میانه امکان‌پذیر نیست. نگاهی گذرا به تاریخچه شکل‌گیری دانش‌ سیاسی‌ مسلمانان بیانگر این واقعیت است که فقه سیاسی مـتأخر از بـرخی دیـگر از معارف اسلامی در‌ دوران‌ میانه‌ شکل گرفته و به تدریج ویژگی‌های خـاصی به خود گرفته و به‌ یک‌ شاخه‌ علمی مستقل تبدیل شده است. هر چند که دیدگاه‌های مختلفی درباره تـقلیدی، تـرکیبی یـا‌ تأسیسی‌ بودن‌ دانش سیاسی مسلمانان مطرح شده است، مقاله حاضر ضـمن تـأکید بر تأسیسی بودن آن،‌ تأثیرپذیری‌ آن از فرهنگ و علوم قبل از اسلام را نیز می‌پذیرد.

این دانش‌ در‌ دوران‌ شکل‌گیری خود عـلی‌رغم هـویت سـازی اسلامی و حفظ تمایز نه تنها در مقابل میراث‌ و دانش‌های قبل از اسلام (ایران، یـونان و رومـ) مـوضع سلبی و دافعه مطلق‌ نداشت‌ بلکه‌ در یک مواجهه فعّال و با توجه به شرایط تمدنی خـود بـه گـزینش‌های معقولی اقدام‌ کرده‌ و بسیاری از میراث گذشته را در بافت عقلانیت سیاسی مسلمانان ملحوظ‌ نمود.

مراجعه‌ به ایـن سـنّت فکری، ضرورت بازخوانی آثار مکتوب اندیشمندان و نویسندگان این دوران را آشکار‌ می‌سازد‌ که‌ در این مـیان، آثـار ابـو نصر محمد فارابی (255 ـ 329ه) به‌ ویژه‌ احصاء العلوم و الملّه از اهمیت بسیار زیادی برخوردار اسـت. فـارابی در احصاء العلوم به شمارش‌ و توضیح علوم رایج زمانه خود پرداخته، پنج علم لسـان، مـنطق، تـعالیم، طبیعی‌ و مدنی و اجزای آن را توضیح می‌دهد.‌ از‌ نظر‌ وی، علم مدنی علمی است که از‌ انواع‌ افعال و رفـتار ارادی و از مـلکات و اخلاق و سجایا و عاداتی‌ که‌ افعال و رفتار ارادی از‌ آنها‌ سرچشمه می‌گیرند،‌ بحث‌ می‌کند.3‌ عـلم مـدنی جـایگاه بسیار بالایی در‌ فلسفه‌ سیاسی فارابی و همچنین در میان علوم دیگر دارد. فارابی سپس به‌ تعریف‌ علم فـقه، پرداخـته اسـت و آن‌ را علمی می‌داند که‌ انسان‌ را قادر به استخراج و استنباط‌ حدود و احکامی مـی‌سازد کـه واضع شریعت آنها را معین نکرده است و نیز‌ صحت و درستی آنها را‌ بر‌ اساس‌ غرض و هدف‌ واضع‌ شـریعت بـرای انسان آشکار‌ می‌سازد. ‌ همچنین در کتاب الملة، فقه را صناعتی می‌داند که انسان بـتواند بـه مدد آن،‌ با‌ استفاده از احکام موضوعه و مـصرّحه‌ (و‌ اصـول کـلی)،‌ به‌ استخراج‌ و استنباط حکم آنچه واضع شریعت بـه تـحدید و بیانش تصریح نکرده بپردازد و درستی این تقدیر بر طبق‌ غرض‌ شارع، در کلّیت دیـنی اسـت که‌ برای‌ امت‌ خاصی‌ تـشریع‌ کـرده است.

بنابراین‌ فـقه‌ سـیاسی بـخشی از علم مدنی عام است که عـلم مـدنی عام در احصاء العلوم فارابی به‌ دو‌ قسم‌ فقه مدنی و حکمت مدنی و هر‌ یـک‌ از‌ ایـن‌ دو‌ نیز‌ به دو قسم نظری و عملی تـقسیم شده است. فقه مـدنی ـ و بـه اصطلاح امروز فقه سیاسی ـ در زمـره فـقه عملی و در کنار فقه‌ نظری ـ و به اصطلاح امروز کلام سیاسی ـ قرار می‌گیرد. موضوع فـقه مـدنی (سیاسی) رفتار و عمل سیاسی مـسلمانان اسـت کـه احکام آن را با اسـتفاده از مـنابع فقهی‌ استنباط‌ و بیان مـی‌کند. در نـتیجه فقه سیاسی در برگیرنده احکام و مقررات زندگی سیاسی بر اساس قوانین شریعت است.

برخی از نویسندگان در تـعریف فـقه سیاسی به «مسائل» آن‌ توجه‌ کـرده و بـر اساس آن فـقه سـیاسی را چـنین تعریف کرده‌اند:

در فقه مباحثی تـحت عنوان جهاد، امر به معروف و نهی از‌ منکر،‌ حسبه، امامت و خلافت، نصب‌ امرا‌ و قضات، مأمورین جـمع‌آوری وجـوهات شرعیه، مؤلفة قلوبهم، دعوت به اسـلام، جـمعه و جـماعات، آداب خـطبه‌ها و بـرگزاری مراسم عید، صـلح و قـرارداد با‌ دولت‌های‌ دیگر، تولاّ و تبرّا،‌ همکاری‌ با حاکمان و نظایر آن به طور مستقیم یا غیر مستقیم مـطرح شـده اسـت که به آنها احکام سلطانیه یا فـقه سـیاسی گـفته می‌شود.

منابع
1.    فرناز ناظرزاده کرمانی، اصول و مبادی فلسفه سیاسی فارابی (تهران: دانشگاه الزهـرا، 1376) ص 25 ـ 39.
2.    داود فـیرحی، قـدرت، دانش و مشروعیت‌ در‌ اسلام (دوره میانه) ـ (تهران: نشر نی، 1378) ص 19.
3.    ابو نصر محمد فارابی، احصاء العلوم، تـحقیق عـثمان مـحمد امین (مصر: مطبعة السعاده، 1350ق) ص 64.
4.    ابو نصر محمد فارابی، «الملة»، ترجمه محسن مهاجرنیا، فصلنامه علوم سیاسی، ش 6، سـال دومـ‌ (1378)‌ ص 301.
5.    عـباسعلی عمید زنجانی، فقه سیاسی (تهران:‌ امیرکبیر،‌ چاپ سوم، 1373) ج 2، ص 50.
6.    محمد عبدالقادر ابو فارس، الفقه السـیاسی عـند الامام الشهید حسن البنا‌ (عمان:‌ دار‌ عمار 1419ق /1998م) ص 14.
7.    نصر حامد ابـو زیـد، «مـفهوم وحی»، ترجمه و تحقیق محمدتقی کرمی، فصلنامه‌ نقد‌ و نظر، ش 4، سال چهارم (پاییز 1376) ص 409.
8.    ابو نصر مـحمد فـارابی، احصاء العلوم، ص 3 ـ 4 و 17.
9.    عـبدالجواد‌ یـاسین،‌ السلطه فی الاسلام (بیروت: المرکز الثقافی العربی، 1998م) ص 33.
10.    نصر‌ حامد ابو زید، الامام الشـافعی و تـأسیس الایـدیولوجیة الوسطیه (قاهره: سینا للنشر، 1992م) ص 13.
11.    توشی هیکو ایزوتسو، خدا‌ و انـسان‌ در قـرآن، ترجمه احمد آرام (تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ سوم، 1373)
12.    علوم سیاسی - دانشگاه باقرالعلوم (ع) » شماره 21 (صفحه 91)
13.    نصر حامد ابـو زیـد، الامام الشافعی، ص 11.
14.    الشافعی، الرساله، ص 91، به نقل‌ از:‌ ابو زید، الامام الشافعی، ص 38.
15.    ابو زیـد، الامـام الشافعی، ص 85.
16.    محمدجواد مغنیه، فقه الامام الصادق، عـرض و اسـتدلال (بـیروت: دار العلم للملایین، 1966م) ج 6،‌ ص 239.
17.    مرتضی مطهری، آشنایی بـا عـلوم‌اسلامی، ج 2: کلام، (عرفان، حکمت عملی)‌ ـ (قم: صدرا، چاپ بیست و سوم، 1379) ص 56.
18.    ذبیح اللّه صفا، تاریخ‌ ادبـیات‌ ایـران (تهران: فردوس، چاپ هفتم، 1366) ج 2، ص 271.
19.    داود‌ فـیرحی،‌ «مـبانی اندیشه‌های سـیاسی اهـل سـنت»، حکومت اسلامی،‌ ش 2،‌ سال اول، (زمستان 1375) ص 133.
20.    32. حـمید عنایت،‌ اندیشه‌ سیاسی در اسلام معاصر، ترجمه‌ بهاءالدین‌ خرمشاهی، (تهران:‌ انتشارات‌ خوارزمی،‌ چـاپ سـوم،
21.    داود فیرحی، «مبانی اندیشه‌های‌ سـیاسی‌ اهل سنت»، ص 145.
22.    ابو محمد عبدالرحمن بن ابـی‌ حـاتم‌ رازی، تقدمه المعرفة لکتاب الجرح و التعدیل، به نقل از: سید مرتضی عسگری،‌ معالم‌ المـدرستین، تـرجمه جلیل تجلیل ([بی‌جا]:‌ نشر‌ رایـزن،‌ 1375) ص 93.
23.    ایرج میر، رابطه دین‌ و سیاست: تفسیرهای امام محمد غزالی و خواجه‌ نصیر الدین‌ طوسی‌ از‌ پیـوند دیـن و سیاست‌ (تهران: نشر نی، 1380) ص 317 ـ 318.
24.    ابو الحـسن مـاوردی، الاحکام السـلطانیة و الولایـات‌ الدیـنیه (بیروت: المکتبة العصیریه، 1421ق / 2000مـ)‌ ص 13.
25.    علوم سیاسی - دانشگاه باقرالعلوم (ع) » شماره 21 (صفحه 92)
26.    فرید عبد الخالق، فی الفقه السیاسی‌ الاسلامی‌ (مصر:‌ دار الشروق 1419ق / 1998مـ) ص 76.
27.    تـوفیق مـحمد الشـاوی، الشوری اعلی مـراتب الدیـمقراطیه (قاهره: الزهراء للاعلام العربی، 1414ق) ص 90.