چکیده :
به اعتقاد موریس"سیمای شهرهای اسلامی تحت تأثیر دو دسته عامل متقدم و متأخر قرار داشته است.عوامل متقدم،به میراث عربی و بین النهرین قدیم باز میگردد و عوامل متأخر به ضرورتهای دورهء اسلام شکل بودهاند."راهها و گذرها با قرارگیری در هر دو دسته عوامل فوق،هم به عنوان اندام تأثیرپذیر و هم به عنوان عامل تأثیرگذار بر سیمای شهر مطرح بودهاند.هدف از ارائهء این مقاله،بررسی و شناسایی عوامل مؤثر در شکلگیری راههای شهر تبریز در دورهء قاجار و نیز تأثیرگذاری متقابل آنها بر شکلدهی به نظام ساختاری شهر است. به منظور دستیابی به هدف مذکور تلاش شده است با بررسی ویژگیهای ساختاری تبریز در این دوره،به تأثیر راهها و گذرها بر کیفیت ارتباطی-فضایی آن پرداخته شود.مطالعات نشان میدهد که شهر تبریز در دورهء قاجار میراثدار تحولات دورههای پیش از خود بر پیکرهء شهر بوده است.دو جادهء مهم ابریشم و جادهء بغداد-ری،از جمله عناصر مؤثر در شکلگیری و توسعهء اندامهای مهم همچون بازار و مجموعهء حکومتی و نیز توسعهء محلات و در نتیجهء گسترش شبکهء راههای درون شهری به شمار میرفتند.مجموعهء این تحولات به همراه دگرگونیهای ایجاد شده در دورهء قاجار،موجب شکلگیری شبکهای درهم تنیده،کارآمد و منسجم از راهها گردید که از کارآیی لازم برای چنین عملکردی برخوردار بود.راهها با قرارگیری در نظامی سلسله مراتبی و جذب عناصر معماری و شهری،به بهترین نحو ممکن به نیازهای ارتباطی شهر پاسخ میدادند.
فهرست مطالب:
چکیده :
مقدمه
مواد و روشها
تحولات ساختاری شهری در ایران عصر قاجار
ساختار شهر تبریز در دورهء قاجار
تأثیر راهها در توسعهء شـهر تبریز
1-راههای فرا شهری
-جادهء ابریشم
-جادهء بغداد-ری
2-راههای محلهای-شهری
جمعبندی
راههای فرا شهری
راههای محلهای شهری
نتیجهگیری
منابع
منابع:
بنتلی،ای ین(1382)،محیطهای پاسخده،ترجمهء دکتر مصطفی بهزادفر،چاپ اول،تهران،دانشگاه علم و صنعت ایران.
پاکزاد،جهانشاه(1384)،راهنمای طراحی فضاهای شـهری در ایـران،تهران، شرکت طـرح و نشر پیام سیما،وزارت مسکن و شهرسازی،معاونت شهرسازی و معماری.
توسلی،محمود(1376)،اصول و روشهای طراحی شهری و فضاهای مسکونی در ایـران،جلد اول،تـهران،مرکز مطالعات و شهرسازی.
توسلی،محمود(1381)،ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران، تهران،پیام،پیوند نو.
حبیبی،سید محسن(1375)،از شار تا شهر،تحلیلی تاریخی از مفهوم شهر و سیمای کـالبدی آنـ،تفکر و تأثر،چاپ اول،تهران،انتشارات دانشگاه تهران.
خاکساری،علی(1385)،محلههای شهری در ایران،چاپ اول،پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ستارزاده،داریوش(1386)،تأثیر تجدد در تحول شکلگیری فـضاهای شـهری ایران،مطالعه موردی:فضاهای شهری تبریز در دورهء پهلوی اول،پایان نـامه دکتری شـهرسازی،به راهـنمایی دکتر نقیزاده،تهران،دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات.
سلطانزاده،حسین(1376)،تبریز خشتی استوار در مـعماری ایـران،چاپ اول، تهران،دفتر پژوهشهای فرهنگی.
صفامنش،کامران(1384)،سیر تحول فضاهای عمومی و خصوصی در آغاز دورهء مدرن ایران،فصلنامهء اندیشهء ایرانشهر،سال اول،شماره سوم.
عطازاده،مهدی(1383)،سیمای تـبریز در دورهـء ناصر الدین شاه قاجار،تبریز، نشر اختر.
عمرانی،بهروز؛اسمعیلی سـنگری،حسین(1385)،بافت تـاریخی شهر تـبریز، چاپ اول،تهران،سمیرا.
فلامکی،محمد مـنصور(1374)،باز زنـدهسازی بناها و شهرهای تاریخی،چاپ سوم،تهران دانشگاه تهران.
موریس،جیمز(1381)،تاریخ شکل شـهر تـا انقلاب صنعتی:شهرهای اسلامی خاورمیانه و اسپانیا،راضیه رضازاده،جلد دوم،تهران،انتشارات مهندسین مشاور فجر توسعه(جهاد دانشگاهی علم و صنعت)
نادر مـیرزا(1302)،تاریخ و جـغرافی دار السّلطنه،تصحیح غلامرضا طباطبائی مجد،تبریز،انتشارات ستوده.