چکیده

در دو دهه اخیر، توسعه مبتنی بر حمل و نقل‌عمومی(TOD) به عنوان راهبردی برای تسکین پراکنده‌رویی موجود، توجه بسیاری را به خود جلب کرده است. در مقاله حاضر، پس از بررسی نوشتگان موجود، مفهوم شهرِ منطقه‌ای و الگوهای رابطه حمل و نقل عمومی و فرم شهری، توسعه مبتنی بر حمل و نقل عمومی به عنوان “راهبردی در چارچوب الگوی شهر انطباقی که با ایجاد تغییراتی در فرم و ساختار عملکردی شهر و منطقه از طریق ایجاد مراکز TOD، به افزایش کارایی شهر، حفظ منابع طبیعی و ایجاد کنترل در رشد شهری و منطقه‌ای کمک می‌کند”، تعریف شده است. پس از تبیین و بررسی این تعریف، برای تعیین نقاط مناسب جهت تبدیل به مراکز TOD، دو شرط از تعریف ارائه شده استخراج شد: 1) قابلیت بکارگیری در الگوی شهر انطباقی 2) پتانسیل لازم برای ایفای نقش در تغییر یا تعدیل هدفمند ساختار عملکردی شهر و منطقه. بر مبنای این دو شرط و با توجه به ویژگی شهرهای ایران، دو معیار: 1) سطح توسعه یافتگی و 2) موقعیت شهری، به عنوان معیارهای تشخیص ایستگاه‌های قابل تبدیل به مراکز TOD معرفی گشته و در همین چارچوب، ایستگاه‌های خط 1 مترو شیراز در ارتباط با فرم شهر مورد تحلیل قرار گرفتند

اصول و اهداف TOD

TOD شامل برنامه ریزی نواحی اطراف ایستگاه، براساس سیاست ها و روش های دستیابی به اهداف كلیدی زیر می باشد:

     استفاده بهینه از زمین اطراف ایستگاه

     افزایش تراكم در حوالی ایستگاه

     ایجاد یك طراحی با محوریت عابر پیاده

     تبدیل هر ایستگاه و اطراف آن به یك مكان جذاب برای عابرین

     مدیریت پاركینگ و حمل و نقل وسایط نقلیه

     برنامه ریزی در جوامع محلی

اصول پیاده سازی TOD

     برنامه ریزی فضای ایستگاه های ترانزیت

     تعیین فضای برنامه ریزی ایستگاه ها

     طراحی كاربری زمین بر اساس ترانزیت

     تركیب كاربری زمین

     محدود كردن كاربری های زمین كه با سیستم حمل و نقل همخوانی ندارد

     بهینه سازی تراكم در اطراف ایستگاه

     حداقل كردن تأثیرات تراكم

    طراحی مسیرهای با كیفیت خوب برای مسیرهای پیاده روی

     تأمین ساختار توسعه ای فشرده

     ایجاد سیستم های همگانی یكپارچه

    در نظر گرفتن خصوصیات آب و هوایی تمام فصول

    قرار دادن پاركینگ ها در مكان های مناسب

برنامه ریزی فضای ایستگاه های ترانزیت

كاربران اصلی TOD عابرین پیاده هستند، بنابراین برنامه ریزی فضا برای TOD در اطراف ایستگاه های خطوط ریلی سبك باید بگونه ای باشد تا عابرین پیاده بتوانند از آنها استفاده نماید یعنی حداكثر فاصله تا ایستگاه می بایست یك پیاده روی 5 تا 10 دقیقه ای و یا یك فاصله 600 متری باشد.

تركیب كاربری زمین

فضای در نظر گرفته شده برای ایستگاه TOD می بایست اجازه تركیب مكان های مسكونی، ادارات و مراكز كاری، مراكز خرید و مراكز خدماتی را فراهم آورد. تركیب كاربری زمین می تواند بصورت افقی و عمودی باشد بدین معنی كه كاربری های مختلف می توانند در یك ساختمان چند طبقه قرار گیرند و یا اینكه در ساختمان های مجاور یكدیگر پخش گردند. اهمیت این موضوع از آن بابت است كه در حوزه یك ایستگاه از طریق پیاده روی می توان نیازهای مختلف را پوشش داد.